Μία από τις πρώτες απεργίες στην ιστορία του ελληνικού κράτους, σημειώνεται τον Φεβρουάριο του 1879 στο ξυλοναυπηγείο του Νεωρίου στην Σύρο, ακολουθώντας την απεργία των τυπογράφων στο εθνικό τυπογραφείο στο Ναύπλιο που έλαβε χώρα το 1826, που η επανάσταση ήταν ακόμα σε εξέλιξη. Η απεργία του εργαζόμενων στο Ναυπηγείο, ήρθε ως αποκορύφωμα των ασφυκτικών συνθηκών που δημιούργησε η νομισματική κρίση της ίδιας χρονιάς. Η κρίση ήταν η αφορμή, οι παράγοντες όμως που οδήγησαν εκεί γίνονται κατανοητοί τοποθετούνται στο μεσοπρόθεσμο παρελθόν.
Τα πρώτα χρόνια εγκαθίδρυσης και εδραίωσης του ελληνικού κράτους το πρώτο μισό του 19ου αιώνα, η Σύρος αποτελούσε τόσο το εισαγωγικό κέντρο για την υπόλοιπη ελληνική επικράτεια όσο και το κέντρο του διαμετακομιστικού εμπορίου της Ανατολικής Μεσογείου. Τα ατμόπλοια της Σύρου συνέδεαν την Ερμούπολη με την Μασσαλία, την Σμύρνη, το Ισταμπούλ, και την Αλεξάνδρεια. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης λειτουργούσε ως κόμβος εμπορικών συναλλαγών μεταξύ της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, των δυτικών Ευρωπαϊκών κρατών και της Ρωσικής Αυτοκρατορίας.
Σημαντικό ρόλο στην ανάδειξη της σε εμπορικό κέντρο έπαιξε και το γεγονός ότι δεν ανέλαβε ενεργό ρόλο στον πόλεμο της Ανεξαρτησίας του 1821 με αποτέλεσμα να μην υποστεί μεγάλες υλικές ζημιές. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα νησιά του Αιγαίου, η Σύρος απολάμβανε καθεστώς προστασίας από την Γαλλία και το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της ακολουθούσε τον καθολικισμό. Έτσι, πολλοί νησιώτες όπως κάτοικοι από τα Ψαρά και την Χίο με εμπειρία στην στην ναυτιλία, των οποίων οι τόποι είχαν υποστεί καταστροφές από τις μάχες της επανάστασης, συγκεντρώθηκαν ως μετανάστες στην Σύρο για να εργαστούν.
Η συσσώρευση κεφαλαίου που επέφερε η εμπορική άνθιση της Σύρου οδήγησε μεταξύ άλλων και στην ανάπτυξη του τομέα της ναυτιλίας και ναυπήγησης. Το 1857 ιδρύθηκε η πρώτη ελληνική εταιρεία ακτοπλοϊας, η “Ελληνική Ατμοπλοΐα” με έδρα την Σύρο. Η εταιρεία λειτούργησε μέχρι το 1892. Την ίδια περίοδο άρχισαν και οι εργασίες κατασκευής του ναυπηγείου στο Νεώριο όπου συντηρούνταν τα ατμόπλοια. O νέος τύπος πλοίου, που λειτουργούσε με γαιάνθρακα παντός καιρού και σε μεγάλες αποστάσεις ήταν σημαντική αναβάθμιση ως προς τις εμπορικές δυνατότητες σε σύγκριση με την δυναμική που προσέφερε ως τότε το ιστιοφόρο. Ακόμα, η μετάβαση στο ατμόπλοιο άλλαξε την σχέση ιδιοκτησίας των πλοιοκτητών. Ενώ πρωτύτερα ο ιδιοκτήτης του ιστίου κατείχε και το φορτίο, η ανάπτυξη του κλάδου οδήγησε στον διαχωρισμό των πλοιοκτητών από το εμπόρευμα δημιουργώντας έτσι το περιθώριο ανάπτυξης του πρώιμου εφοπλιστικού κεφαλαίου. Το ιστιοφόρο συνέχισε να είναι ωστόσο ανταγωνιστική επιλογή λόγω των χαμηλών ναύλων και του κόστους κατασκευής.
Το ναυπηγείο αποτελούσε τον εργοδότη για το 1/7 του πληθυσμού της Σύρου. Οι εργάτες του ναυπηγείου στο Νεώριο αποτελούνταν κυρίως από Ψαριανούς ναυπηγούς. Το εργατικό δυναμικό του ναυπηγείου παρείχε εξειδικευμένη εργασία και το ημερομίσθιο των εργατών καθοριζόταν από την ζήτηση της εργασίας και ήταν επομένως ευαίσθητο στις οικονομικές διακυμάνσεις. Η νομισματική κρίση που προέκυψε εξαιτίας του ρωσοτουρκικού πολέμου το 1874-1875 που οδήγησε στην υποτίμηση των ρωσικών και τουρκικών νομισμάτων είχε ως αποτέλεσμα οι μισθοί των εργαζόμενων να μειωθούν σημαντικά, συμβάλλοντας στην περαιτέρω φτωχοποίηση του.
Οι συνθήκες για την πρώτη απεργία στο ελληνικό κράτος είχαν ωριμάσει όχι μόνο σε επίπεδο υλικό αλλά και φαντασιακό. Υπό το φώς των εξελίξεων της Παρισινής Κομμούνας, που σηματοδοτεί την κορύφωση της εργατικής πάλης στην Ευρώπη, η διασπορά ιδεών σχετικά με τον οργανωμένο αγώνα της εργατικής πάλης στην Ελλάδα βρήκαν πρόσφορο έδαφος στην Σύρο. Η αστική τάξη της εποχής φοβούμενη την επανάληψη των εξεγέρσεων στην Ευρώπη, προσπάθησε να τονώσει την πατριωτική συνείδηση των εργατών και την ανάγκη να παραμένουν φρόνιμοι και πιστοί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτύπωσης των ιδεών αυτών αποτελεί το φυλλάδιο το Εγκόλπιον του Εργατικού Λαού ‘Η συμβουλαί εις τους χειρώνακτας. Κατά μια άποψη, που χρίζει περαιτέρω έρευνας υποστηρίζει ότι στην Σύρο, την περίοδο πριν το ξέσπασμα των απεργιών δραστηριοποιούνταν στο νησί Γάλλοι και Ιταλοί αναρχικοί εργάτες οι οποίοι από το 1880 και για 6 μήνες εξέδιδαν την Εφημερίδα του Λαού και πρωτοστάτησαν στην δημιουργία του πρώτου σωματείου. Τον Φεβρουάριο του 1879 ιδρύθηκε το πρώτο εργατικό σωματείο από τους εργάτες του ναυπηγείου με τίτλο “Αδελφικός σύνδεσμος ξυλουργών του Ναυπηγείου Σύρου” που βασίστηκε σε συμφωνητικό με 25 άρθρα. Η υπογραφή συμφωνητικού αντί καταστατικού είναι δηλωτική της απουσίας της συνδικαλιστικής συνείδησης των εργατών με τον τρόπο που γίνεται αντιληπτή σήμερα. Ωστόσο, οι απεργοί του ναυπηγείου αντιπροσωπεύουν την πρώτη οργανωμένη προσπάθεια εργατών στο τομέα της ναυτιλίας που διεκδίκησαν με κινητοποιήσεις και στάση εργασίας καλύτερες εργασιακές συνθήκες.
Τα αιτήματα των ναυπηγών εργατών περιελάμβαναν μεγαλύτερα μεροκάματα, μείωση των ωρών εργασίας από 12 στις 10, δουλειά για όλους, πληρωμή σε σταθερό νόμισμα, κατάργηση της κατ’ αποκοπή εργασίας (κουτουράδα) και κατάργηση της δίωρης απλήρωτης εργασία της Κυριακής (αγγαρεία).
Συνολικά, η απεργία των εργατών του ναυπηγείου είχε άμεση επίδραση στα ναυπηγεία αλλά έληξε προσωρινά στις 19 Φεβρουαρίου, ύστερα από συμβιβαστική λύση. Η εφημερίδα «Πατρίς» έγραφε την 17η Φεβρουαρίου, ότι πολλά πλοία, είτε κατά τη διάρκεια των εργασιών, είτε μετά το πέρας αυτών, έμεναν χωρίς εργάτες, προσπαθώντας ουσιαστικά να ευνοήσει τους εργολάβους. Την Δευτέρα 19 Φεβρουαρίου 1879 οι εργάτες επέστρεψαν στην εργασία τους με μικρή αύξηση των ημερομισθίων τους. Ωστόσο, οι εργοδότες αντικατέστησαν τους εργάτες που είχαν συμμετάσχει στην απεργία με εργάτες από άλλα νησιά και έτσι στις 27 Φεβρουαρίου οι εργάτες των ναυπηγείων, κατέβηκαν σε νέα απεργία που κράτησε τρεις με τέσσερις μήνες, χωρίς όμως να υπάρξουν ουσιαστικά αποτελέσματα υπέρ τους.
Πηγές
Δελής, (2010) Ερμούπολη,Σύρος: Το ναυπηγικό κέντρο της Ιστιοφόρου Ναυτιλίας , 1830-1880. Διδακτορική Διατριβή, Ιόνιο Πανεπιστήμιο.
https://www.dropbox.com/s/dxwrcjlswacuy8b/34287510.pdf?dl=0
Κορδάτος Γιάννης, () Η ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος, εκδόσεις Μπουκουμάνη.
Μόσχου Δώρα, (2001) “Πλευρές της Ανάπτυξης του Ελληνικού καπιταλισμού – η περίπτωση της Σύρου”, Κομμουνιστική Επιθεώρηση, 4,
https://www.komep.gr/m-article/93253864-ff2a-11e9-95d7-3ed1504937da/
Προτάσεις
Έρευνα αρχείου, φωτογραφικό υλικό από εφημερίδες
Πρόταση – πιο εξειδικευμένη έρευνα στα αρχεία που πιθανώς βρίσκονται στην Σύρο,.
Βιομηχανικό Μουσείο Ερμούπολης – Τμήμα για την Ναυτιλία (Διά ζώσης Θαλάσσιο Αντι-ξενάγηση)
Αρχειοθέτηση του καταστατικού του Αδελφικός σύνδεσμος ξυλουργών του Ναυπηγείου Σύρου
